การหย่า ข้อตัดสินห้ากรณี และสิ่งที่ไม่ทำให้มันเกิดผล

การหย่าเป็นเรื่องที่คนถามหาคำตอบเดียว ทั้งที่ตัวบทให้ห้าคำตอบ และคำตอบที่ใช้กับกรณีหนึ่งอาจตรงข้ามกับอีกกรณี

นิยาม และจำนวนครั้ง

เอกสารนิยามไว้ว่า การแก้ข้อผูกมัดจากสัญญาการสมรส ด้วยถ้อยคำการหย่าร้างหรือถ้อยคำที่คล้ายกัน

ٱلطَّلَـٰقُ مَرَّتَانِ ۖ فَإِمْسَاكٌۢ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌۢ بِإِحْسَـٰنٍ

การหย่านั้นมีสองครั้ง แล้วให้มีการยับยั้งไว้โดยชอบธรรม หรือไม่ก็ปล่อยไปพร้อมด้วยการทำความดี

quran.com/2:229

หลังครั้งที่สาม นางไม่เป็นที่อนุมัติแก่เขาอีกจนกว่านางจะแต่งงานกับสามีอื่น และสามีนั้นหย่านาง (อัลบะเกาะเราะฮ์ 2:230) ท่านหญิงอาอิชะฮ์เล่าว่าภรรยาของริฟาอะฮ์มาหาท่านนบี บอกว่านางถูกหย่าขาดแล้วแต่งงานใหม่ แต่สามีใหม่ไม่สามารถอยู่กับนางได้จริง ท่านนบียิ้มแล้วกล่าวว่า เธอต้องการกลับไปหาริฟาอะฮ์กระนั้นหรือ ไม่ได้ จนกว่าเธอจะได้ลิ้มรสของเขาและเขาได้ลิ้มรสของเธอเสียก่อน (บุคอรีย์ 5260, มุสลิม 1433) ตัวบทนี้ปิดช่องของการจัดฉากแต่งงานคั่นเพื่อให้กลับไปหาสามีเดิมได้ ซึ่งเป็นเรื่องที่ตอนที่ 8ระบุไว้ว่าไม่อนุญาต

เมื่อพี่ชายขัดขวางไม่ให้น้องสาวกลับไปแต่งงานใหม่สาเหตุการประทานอายะฮ์ 2:232

ท่านมะอ์กิล บิน ยะซาร มีน้องสาวที่แต่งงานกับชายผู้หนึ่ง แล้วเขาหย่านาง จากนั้นปล่อยไว้จนอิดดะฮ์สิ้นสุด ต่อมาชายนั้นกลับมาสู่ขอนางอีกครั้ง ท่านมะอ์กิลโกรธและกล่าวว่า เขาปล่อยนางไปทั้งที่มีความสามารถจะคืนดีได้ แล้วบัดนี้กลับมาสู่ขออีกกระนั้นหรือ ท่านจึงขัดขวางไม่ให้ทั้งสองแต่งงานกัน

อัลลอฮ์จึงประทานอายะฮ์ที่ว่า เมื่อพวกเจ้าหย่าบรรดาหญิง แล้วนางได้ครบกำหนดของนางแล้ว ก็จงอย่าขัดขวางนาง (อัลบะเกาะเราะฮ์ 2:232) ท่านนบีจึงเรียกท่านมะอ์กิลมาอ่านอายะฮ์นี้ให้ฟัง ท่านจึงละทิ้งความหวงแหนนั้นและยอมปฏิบัติตาม (บุคอรีย์ 5130)

ข้อตัดสินห้ากรณี

นี่คือส่วนที่เปลี่ยนคำถามจาก "การหย่าดีหรือไม่ดี" เป็น "กรณีนี้อยู่ในข้อไหน" ข้อแรกคือ วาญิบ เมื่อภรรยาทำผิดร้ายแรงเช่นซินา กระทำสิ่งที่เป็นกุฟร์ หรือละเลยวาญิบและทำสิ่งหะรอมเป็นนิจโดยตักเตือนไม่ได้ ข้อที่สองคือ มุสตะหับ เมื่อภรรยาได้รับผลเสียหากอยู่ต่อและการหย่าดีกว่าสำหรับนาง เมื่อชีวิตคู่ย่ำแย่และยากจะฟื้นฟู หรือเมื่อมีการละเลยวาญิบและกระทำสิ่งหะรอม และข้อที่สามคือ มุบาห์ คือกรณีที่ไม่เข้าข้อใดข้อหนึ่งข้างต้น

ข้อที่สี่คือ มักรูฮ์ เมื่อชีวิตคู่ดำเนินไปได้ตามปกติ เอกสารยกอายะฮ์ที่ว่าส่วนหนึ่งจากสัญญาณของพระองค์คือการที่ทรงสร้างคู่ครองให้แก่พวกเจ้าจากตัวของพวกเจ้าเอง (อัรรูม 30:21) และหะดีษที่ว่าสตรีถูกสร้างจากซี่โครง หากจะดัดให้ตรงก็จะหัก และการหักของนางคือการหย่านาง (บุคอรีย์ 5186) ข้อสุดท้ายคือ หะรอม คือการหย่าขณะนางมีประจำเดือน หรือหย่าในช่วงสะอาดที่มีเพศสัมพันธ์ไปแล้วในรอบนั้น

ท่านอับดุลลอฮ์ อิบนุอุมัร หย่าภรรยาขณะนางมีประจำเดือน ท่านอุมัรเล่าเรื่องนี้แก่ท่านนบี ท่านแสดงความไม่พอใจ แล้วสั่งให้เขากลับไปคืนดีกับนางจนกว่านางจะสะอาด แล้วมีประจำเดือนอีกรอบ แล้วสะอาดอีก จากนั้นหากประสงค์จะรั้งไว้ก็รั้งไว้ หากประสงค์จะหย่าก็หย่าก่อนแตะต้องนาง (มุสลิม 1471h, อบูดาวูด 2184)

ฝั่งภรรยาที่ขอหย่า

أَيُّمَا امْرَأَةٍ سَأَلَتْ زَوْجَهَا طَلاَقًا فِي غَيْرِ مَا بَأْسٍ فَحَرَامٌ عَلَيْهَا رَائِحَةُ الْجَنَّةِ

สตรีใดก็ตามที่ร้องขอสามีของนางให้หย่าร้างโดยไม่มีเหตุจำเป็น ย่อมเป็นที่ต้องห้ามแก่ตัวนางซึ่งกลิ่นอายของสวนสวรรค์

sunnah.com/abudawud:2226

เงื่อนไขอยู่ในตัวบทเอง คือ "โดยไม่มีเหตุจำเป็น" ตัวบทนี้จึงไม่ได้ปิดทางฝ่ายหญิงที่มีเหตุจริง ซึ่งตอนที่ 11ระบุไว้ว่าการขอหย่าเพื่อให้พ้นจากอันตรายเป็นทางที่มีอยู่ เอกสารสรุปข้อตักเตือนของหัวข้อนี้ไว้สองข้อ คือการหย่าอยู่ในอำนาจของสามี และสามีต้องไม่หย่าโดยไร้เหตุผล

ถ้าฝ่ายสามีไม่มีความผิดแต่ภรรยาทนอยู่ต่อไม่ได้ ศาสนามีทางที่เรียกว่าคุลอ์ คือภรรยาคืนสิ่งที่สามีมอบให้ ส่วนสามีรับแล้วแยกทางกับนาง ตัวอย่างในหะดีษคือภรรยาของษาบิต บิน เกาะอ์ส ซึ่งไม่ติเรื่องนิสัยหรือศาสนาของสามี แต่ไม่ต้องการอยู่ในสภาพที่เนรคุณต่อเขา ท่านนบีถามว่านางจะคืนสวนของเขาหรือไม่ นางตอบว่าคืน ท่านจึงสั่งให้ษาบิตรับสวนคืนและหย่านางหนึ่งครั้ง (บุคอรีย์ 5273) คำตอบของ IslamQA เพิ่มว่า ถ้าสองฝ่ายตกลงกันไม่ได้ ให้ยื่นเรื่องต่อผู้พิพากษาชะรีอะฮ์เป็นผู้ตัดสิน (islamqa 91878)

เงื่อนไขของผู้ที่หย่า

เงื่อนไขของผู้ที่หย่ามีสามข้อ คือบรรลุนิติภาวะ มีสติสัมปชัญญะ และเลือกด้วยตนเอง สองข้อแรกมาจากหะดีษที่ว่าปากกาถูกยกขึ้นจากสามบุคคล คือผู้นอนหลับจนกว่าจะตื่น เด็กเล็กจนกว่าจะเติบใหญ่ และผู้เสียสติจนกว่าจะฟื้นคืนสติ (ติรมิซีย์ 1423) ส่วนข้อที่สามมาจากอายะฮ์ที่ยกเว้นผู้ที่ถูกบังคับ โดยที่หัวใจของเขายังคงสงบมั่นด้วยการศรัทธา (อันนะห์ล 16:106)

สิ่งที่ไม่ทำให้การหย่าเกิดผล

เอกสารระบุสามอย่างที่ไม่ทำให้การหย่าเกิดผล คือการหย่าในใจ การขยับปากว่าหย่าโดยไม่ได้เปล่งเป็นถ้อยคำ และการเขียนที่ไม่ชัดเจน

ประเภทของถ้อยคำหย่าตามที่เอกสารระบุ

พิจารณาจากถ้อยคำ แบ่งเป็นการพูดหย่าชัดเจน กับการพูดเป็นนัย

สำนวนการหย่า แบ่งเป็นการพูดหย่าตรง ๆ กับการพูดหย่าโดยมีเงื่อนไข ซึ่งเอกสารแยกย่อยอีกสี่แบบ คือผูกกับสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ ผูกกับสิ่งที่รู้ว่าจะเกิดในอนาคต ผูกกับเหตุการณ์ในอดีต และผูกกับสิ่งที่อาจเกิดหรือไม่เกิดก็ได้

พูดหย่าตอนโกรธ

คำถามที่พบบ่อยที่สุดเกี่ยวกับการหย่าคือ ถ้าพูดคำหย่าออกไปตอนโกรธ จะนับหรือไม่ แนวคำวินิจฉัยของ IslamQA ไม่ตอบว่านับหรือไม่นับแบบเดียวทั้งหมด แต่แบ่งความโกรธออกเป็นสามระดับ และให้ผลต่างกันในแต่ละระดับ

ระดับแรกคือโกรธจนไม่รู้ตัวว่าพูดอะไรอยู่ คำตอบเทียบสภาพนี้กับผู้เสียสติ การหย่าจึงไม่เกิดผล ซึ่งผู้รู้เห็นตรงกันทุกท่าน ระดับสุดท้ายคือโกรธตามปกติโดยที่ยังคุมคำพูดของตัวเองได้ การหย่าเกิดผลตามที่พูด ผู้รู้ก็เห็นตรงกันทุกท่านเช่นกัน ส่วนระดับกลาง คือโกรธรุนแรงจนความโกรธผลักให้พูดคำที่ตอนปกติจะไม่พูด แต่ยังรู้ว่ากำลังพูดอะไร ชัยค์อิบนุบาซเลือกทัศนะที่ตรงกับชัยค์อิบนุตัยมียะฮ์ว่าการหย่าในระดับนี้ไม่เกิดผล ชัยค์อิบนุลก็อยยิมเขียนหนังสือเรื่องนี้โดยเฉพาะ และยอมรับว่าเป็นเรื่องที่ผู้รู้เห็นต่างกัน (islamqa 45174)

คำตอบอ้างหะดีษของท่านหญิงอาอิชะฮ์ที่ว่า ไม่มีการหย่าและไม่มีการปลดปล่อยทาสในภาวะฆิลาก (غلاق) อบูดาวูดผู้บันทึกกล่าวว่าเขาคิดว่าฆิลากหมายถึงความโกรธ (อบูดาวูด 2193 หะสันตามอัลบานีย์) และชัยค์อิบนุบาซอธิบายว่าผู้รู้ส่วนใหญ่แปลคำนี้ว่าการถูกบีบบังคับหรือความโกรธ คำตอบยังเตือนสองสิ่งที่ควรจำไว้ด้วยกัน คือสามีไม่ควรใช้คำหย่าพร่ำเพรื่อ และคู่สมรสไม่ควรโอ้อวดความโกรธเกินจริงเพื่อให้ได้คำวินิจฉัยที่ตนต้องการ เพราะการที่ความโกรธอยู่ในระดับไหนเป็นเรื่องของข้อเท็จจริงเฉพาะกรณี ซึ่งผู้รู้ที่ฟังเรื่องราวครบเท่านั้นที่ตัดสินได้

หย่าสามครั้งในคราวเดียว

เรื่องที่ผู้รู้เห็นต่างกันมากที่สุดในหัวข้อนี้คือ ถ้าสามีพูดว่าหย่าสามครั้งติดกันในคราวเดียว จะนับเป็นหนึ่งหรือสามครั้ง ผลต่างกันมาก เพราะการหย่าครบสามครั้งปิดทางรับภรรยากลับ และนางจะกลับมาหาสามีเดิมได้ก็ต่อเมื่อแต่งงานจริงกับสามีคนใหม่และการสมรสนั้นสิ้นสุดลงก่อน ตามที่อายะฮ์ 2:230 ระบุไว้ข้างต้น

IslamQA เลือกทัศนะว่าการหย่าสามครั้งที่พูดในคราวเดียวนับเป็นหนึ่งครั้ง โดยอ้างหะดีษของอิบนุอับบาสที่รายงานว่า ในสมัยท่านนบี สมัยท่านอบูบักร และสองปีแรกของการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่านอุมัร การหย่าสามครั้งถูกนับเป็นหนึ่ง (มุสลิม 1472a) ท่านอุมัรกล่าวว่าผู้คนรีบร้อนในเรื่องที่ควรใช้เวลา แล้วบังคับใช้ให้นับเป็นสามครั้ง ทัศนะนี้เป็นของชัยค์อิบนุตัยมียะฮ์และผู้รู้ที่ตามท่าน ส่วนชัยค์อิบนุอุษัยมีนเห็นว่ามีน้ำหนักกว่า และอธิบายเพิ่มว่าจะนับเป็นสามครั้งได้ก็ต่อเมื่อแต่ละครั้งคั่นด้วยการรับภรรยากลับหรือการทำนิกาห์ใหม่ (islamqa 256423)

อีกทัศนะหนึ่งคือของผู้รู้ส่วนใหญ่ ซึ่งนับการหย่าสามครั้งที่กล่าวพร้อมกันเป็นสามครั้ง โดยอาศัยการบังคับใช้ของท่านอุมัรข้างต้น คำตอบเดียวกันยอมรับว่าผู้รู้เห็นต่างกันในเรื่องนี้

การที่บทความนี้นำเสนอสองทัศนะ ไม่ได้หมายความว่ามีทัศนะใดเป็นมติเอกฉันท์ของผู้รู้ IslamQA เองก็เป็นแหล่งที่เลือกทัศนะหนึ่งและตอบตามแนวนั้น สิ่งที่บทความทำได้คือวางที่มาและเหตุผลของแต่ละฝั่งให้เห็นภาพ ส่วนการเลือกเป็นหน้าที่ของแต่ละคนที่ต้องนำกรณีจริงของตนไปปรึกษาอาจารย์หรือผู้รู้ที่ตนไว้ใจและเรียนด้วย เพื่อให้ได้คำตอบที่ยึดมั่นได้ เมื่อสองทัศนะนี้ให้ผลต่างกันถึงขั้นตัดสินสถานะของสองคน จึงไม่ควรเลือกทัศนะเอง

เมื่อศาลแพ่งตัดสินให้หย่า

หลายคนเข้าใจว่าเมื่อศาลบ้านเมืองตัดสินให้หย่าแล้ว การสมรสทางศาสนาก็สิ้นสุดไปด้วย IslamQA ตอบว่าคำตัดสินของศาลที่ไม่ใช่ศาลชะรีอะฮ์ไม่ได้ทำให้การสมรสในทางศาสนาสิ้นสุดเอง ขึ้นอยู่กับว่าสามีได้เปล่งหรือเขียนถ้อยคำหย่าด้วยเจตนาหย่าหรือไม่ ถ้าศาลสั่งให้สามีหย่าแล้วเขาเปล่งหรือเขียนถ้อยคำนั้นด้วยเจตนาหย่า ก็นับเป็นการหย่า แต่ถ้าเขาไม่ได้พูดหรือเขียนอะไรเลยและศาลเป็นผู้ตัดสินเอง คำตอบระบุว่าการหย่าที่ผู้พิพากษาที่ไม่ใช่มุสลิมสั่งไม่นับเป็นการหย่า โดยยกถ้อยคำของอัลกอฎีย์อิยาฎที่ว่า การดำรงตำแหน่งผู้พิพากษาของผู้ปฏิเสธศรัทธาไม่เป็นที่ยอมรับตามมติของผู้รู้ (islamqa 127179)

ภรรยาที่ต้องการแยกทางจึงควรไปหาผู้พิพากษาชะรีอะฮ์ก่อน และถ้าไม่มี คำตอบแนะให้ไปที่ศูนย์อิสลามหรือหน่วยงานทางศาสนาที่ชักชวนสามีให้หย่าหรือให้ซื้อหย่าได้ ส่วนการจดทะเบียนการหย่าที่ถูกต้องตามหลักศาสนาไว้กับศาลแพ่งนั้น ทำได้เมื่อมีความจำเป็น

ในประเทศไทย การหย่าทางศาสนากับการหย่าทางทะเบียน

การหย่าตามหลักศาสนากับการหย่าตามกฎหมายบ้านเมืองเป็นสองเรื่องที่ต้องดูแลทั้งคู่ ตามที่ IslamQA ตอบไว้ข้างต้น การจดทะเบียนการหย่าที่ถูกต้องตามหลักศาสนาไว้กับหน่วยงานของรัฐทำได้เมื่อมีความจำเป็น และคำตัดสินของศาลบ้านเมืองไม่ได้ทำให้การสมรสทางศาสนาสิ้นสุดเอง ฝั่งกฎหมายไทย กรมการปกครองอธิบายว่า การหย่าโดยความยินยอมของทั้งสองฝ่ายต้องทำหนังสือหย่าหรือข้อตกลงหย่าที่มีพยานลงลายมือชื่ออย่างน้อยสองคน แล้วไปจดทะเบียนกับนายทะเบียน ส่วนการหย่าโดยคำพิพากษาของศาล ถ้าคำพิพากษาถึงที่สุดแล้วก็ไม่ต้องจดทะเบียนหย่าอีก (กรมการปกครอง)

ใน 4 จังหวัดชายแดนภาคใต้ คือปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล มีพระราชบัญญัติว่าด้วยการใช้กฎหมายอิสลามในเขตจังหวัดเหล่านี้ พ.ศ. 2489 ซึ่งให้ใช้กฎหมายอิสลามว่าด้วยครอบครัวและมรดกในศาลจังหวัดของพื้นที่นั้น งานวิชาการที่ศึกษากฎหมายฉบับนี้ระบุว่า มาตรา 3 กำหนดให้ใช้กฎหมายอิสลามในศาล และมีข้อโต้แย้งว่าการบังคับใช้ยังจำกัดอยู่ในศาลเท่านั้น (มุฮำหมัดซากี เจ๊ะหะ, 2553) ส่วนผู้ที่อยู่นอกพื้นที่ดังกล่าว การหย่าทางทะเบียนเป็นไปตามระบบของกรมการปกครองข้างต้น บทความนี้รวบรวมข้อมูลจากแหล่งทางราชการและงานวิชาการเท่านั้น ไม่ใช่การให้คำปรึกษากฎหมาย ถ้าต้องดำเนินการจริง ควรถามเจ้าหน้าที่ทะเบียนหรือผู้ที่ทำหน้าที่ตัดสินเรื่องครอบครัวมุสลิมในพื้นที่ของคุณ และปรึกษาผู้รู้ทางศาสนาที่คุณไว้ใจควบคู่กัน

การคืนดี

เอกสารนิยามว่า การคืนดีคือการนำหญิงที่อยู่ในช่วงอิดดะฮ์จากการหย่าที่ไม่ถึงสามครั้งกลับคืนสู่การคุ้มครอง

وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِى ذَٰلِكَ إِنْ أَرَادُوٓا۟ إِصْلَـٰحًا

และบรรดาสามีของพวกนางนั้นเป็นผู้มีสิทธิกว่าในการให้พวกนางกลับมาในกรณีดังกล่าว หากพวกเขาปรารถนาประนีประนอม

quran.com/2:228

สิ่งที่ทำให้เกิดการคืนดีตามที่เอกสารระบุ ได้แก่ ถ้อยคำที่ตามธรรมเนียมหมายถึงการรับกลับคืน การเขียนส่งไปถึงนางขณะนางยังอยู่ในอิดดะฮ์ การร่วมประเวณีตามทัศนะที่มีน้ำหนัก และการแสวงหาความสุขอื่นหากเจตนาคืนดีด้วยสิ่งนั้น หญิงที่ถูกหย่าแบบคืนดีได้ยังมีสถานะเป็นภรรยาตราบที่ยังอยู่ในอิดดะฮ์ และเมื่อกลับมา จำนวนการหย่าที่ใช้ไปแล้วไม่ได้คืนกลับมาด้วย

การซื้อหย่าและการยกเลิกสัญญา

การซื้อหย่า คือการแยกทางโดยมีสิ่งแลกเปลี่ยนให้กับสามี ส่วน การฟะสัค คือการยกเลิกสัญญาสมรสด้วยข้อตัดสินของผู้พิพากษา

ความต่างระหว่างการหย่ากับการยกเลิกสัญญาหกข้อตามที่เอกสารระบุ

เอกสารระบุความต่างไว้หกข้อ ข้อแรก การหย่าอยู่ในอำนาจของสามีและต้องใช้ถ้อยคำที่บ่งบอกถึงการหย่าโดยเฉพาะ การยกเลิกสัญญาไม่ใช่แบบนั้น ข้อที่สอง การยกเลิกสัญญาไม่มีการกลับไปคืนดี เว้นแต่ทำนิกาห์ใหม่และต้องได้ความยินยอมของฝ่ายหญิง ส่วนการหย่าที่ไม่ใช่หย่าขาดกลับมาคืนดีได้โดยไม่ต้องได้ความยินยอมของนาง ข้อที่สาม การยกเลิกสัญญาก่อนการร่วมหลับนอนไม่ทำให้ฝ่ายหญิงมีสิทธิ์ได้มะฮัร ส่วนการหย่าก่อนร่วมหลับนอนหลังกำหนดมะฮัรแล้ว ทำให้นางได้มะฮัรกึ่งหนึ่ง

ข้อที่สี่ การยกเลิกสัญญาไม่นับรวมในจำนวนครั้งของการหย่า ข้อที่ห้า การหย่าไม่ต้องผ่านคำวินิจฉัยของกอฎีย์และไม่ต้องได้ความยินยอมของภรรยา ส่วนการยกเลิกสัญญาต่างออกไป และข้อที่หก การยกเลิกสัญญาเกิดขึ้นได้ต่อเมื่อมีสาเหตุชัดเจน ส่วนการหย่าเกิดได้ทั้งโดยมีและไม่มีสาเหตุ

สิทธิ์ในการเลี้ยงดูบุตร

หากแยกทางกันแต่มีบุตรร่วมกัน ไม่อนุญาตให้ปล่อยปละละเลยการเลี้ยงดู โดยเฉพาะเด็กที่อายุต่ำกว่าเจ็ดขวบ ผู้มีสิทธิ์ที่สุดคือมารดา ถัดมาคือยายและลำดับสูงขึ้นไปในฝ่ายมารดาก่อน โดยมีคิลาฟว่าถัดจากยายควรเป็นบิดาหรือไม่ ส่วนผู้ที่เลี้ยงดูบุตรไม่ได้ ได้แก่ทาส ผู้ปฏิเสธศรัทธา และคนฟาซิก โดยยกทัศนะของชัยค์สุลัยมาน อัรรุฮัยลีย์ว่าหมายถึงคนฟาซิกที่บาปนั้นส่งผลต่อการเลี้ยงดูและความรักที่มีต่อเด็ก เช่นติดยา สูบบุหรี่ ดื่มสุรา IslamQA สรุปเงื่อนไขของผู้เลี้ยงดูไว้ตรงกัน คือต้องบรรลุนิติภาวะและมีสติสัมปชัญญะ เป็นไท (ไม่ใช่ทาส) มีความประพฤติดี เป็นมุสลิมถ้าเด็กเป็นมุสลิม และสามารถทำหน้าที่ต่อเด็กได้ครบ ผู้ที่ขาดเงื่อนไขข้อใดข้อหนึ่งเสียสิทธิ์ และได้สิทธิ์คืนเมื่อสิ่งที่ขาดนั้นหมดไป (islamqa 8189) เรื่องทาสเป็นเรื่องของอดีต เพราะปัจจุบันไม่มีทาสแล้ว จึงยกมาเพียงเพื่อให้อ่านรายการเงื่อนไขในตำราได้ครบ

สิทธิ์ของมารดามีเงื่อนไขว่าต้องยังไม่แต่งงานใหม่ หะดีษที่ IslamQA อ้างคือท่านนบีกล่าวแก่หญิงที่ขอเลี้ยงบุตรว่า เธอมีสิทธิ์ในเขามากกว่าตราบที่เธอยังไม่แต่งงานใหม่ (อบูดาวูด 2276, หะสันตามอัลบานีย์) (islamqa 91862) เมื่อมารดาแต่งงานใหม่ สิทธิ์นี้เปลี่ยนไป IslamQA ระบุเพิ่มว่าสิทธิ์เลี้ยงดูผูกกับประโยชน์ของเด็ก ผู้ปกครองที่มีความประพฤติไม่ดีหรือละเลยหน้าที่ทางศาสนาไม่ควรได้สิทธิ์นี้ และยกคำของชัยค์อิบนุตัยมียะฮ์ที่อิบนุลก็อยยิมบันทึกไว้ว่า ผู้ที่ไม่สอนเด็กในสิ่งที่เป็นหน้าที่ทางศาสนาไม่มีสิทธิ์ปกครอง (islamqa 153390)

เมื่อเด็กชายอายุครบเจ็ดขวบและมีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์ ให้เขาเลือกเองว่าจะอยู่กับบิดาหรือมารดา โดยต้องเป็นประโยชน์กับตัวเด็ก และควรมีกอฎีย์ตัดสินหากไม่ถูกต้อง หากไม่มีสติปัญญาสมบูรณ์ก็ให้อยู่กับมารดา ส่วนเด็กหญิงเมื่อพ้นเจ็ดขวบ ผู้รู้เห็นต่างกัน และ IslamQA ระบุว่าไม่มีตัวบทชี้ขาดในซุนนะฮ์ จึงให้นำเรื่องไปที่ผู้พิพากษาชะรีอะฮ์ ชาฟิอีย์ให้เด็กหญิงเลือกได้ด้วย อบูฮะนีฟะฮ์ให้มารดามีสิทธิ์มากกว่าจนกว่านางจะมีประจำเดือนหรือแต่งงาน มาลิกให้มารดามีสิทธิ์จนกว่านางจะแต่งงานและอยู่กินกับสามี ส่วนอะห์มัดให้บิดามีสิทธิ์มากกว่า (islamqa 91862)

ตอนต่อไป

ตอนถัดไปว่าด้วยอีลาอ์ ซิฮาร และลิอาน สามคำพูดที่เปลี่ยนสถานะของชีวิตคู่ ซึ่งเดิมอยู่ในตอนนี้แบบย่อ และตอนนี้แยกออกไปเพราะเอกสารให้ไว้ถึงหกหน้า

ที่มาและการอ้างอิง

เรียบเรียงจาก เอกสารประกอบเดาเราะฮ์ ศาสตร์ศิลป์แห่งชีวิตคู่ (فقه النكاح و العشرة) ของทีมวิชาการมุนาดิยา ให้ความรู้โดย อ.คอลิด ศิลปวงษา, อ.ฟาฎิล ศรีจุรี และ อ.อนัส โอรามหลง

1. โอรามหลง อ, ศรีจุรี ฟ, ศิลปวงษา ค. เอกสารประกอบเดาเราะฮ์ ศาสตร์ศิลป์แห่งชีวิตคู่ ครั้งที่ 1 [อินเทอร์เน็ต]. Munadiya; 2025 [อ้างถึง 16 สิงหาคม 2026]. เข้าถึงได้จาก: https://munadiya.org/book/689194898115d416a73d4efe
2. โอรามหลง อ, ศรีจุรี ฟ, ศิลปวงษา ค. เอกสารประกอบเดาเราะฮ์ ศาสตร์ศิลป์แห่งชีวิตคู่ ครั้งที่ 2 [อินเทอร์เน็ต]. Munadiya; 2025 [อ้างถึง 16 สิงหาคม 2026]. เข้าถึงได้จาก: https://munadiya.org/book/6a6d8094e59e1096fce046a5
3. อัลกุรอาน Al-Baqarah 2:229. Quran.com [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://quran.com/2:229
4. อัลกุรอาน Al-Baqarah 2:230. Quran.com [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://quran.com/2:230
5. Divorce. Chapter: To divorce one's wife thrice (at a time). https://sunnah.com/bukhari:5260
6. The Book of Marriage. Chapter: It is not permissible for a woman who has been thrice-divorced to return to the one who divorced her until she marries another husband who has intercourse with her, then divorces her, and she completes the 'Iddah. https://sunnah.com/muslim:1433
7. อัลกุรอาน Al-Baqarah 2:232. Quran.com [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://quran.com/2:232
8. Wedlock, Marriage (Nikaah). Chapter: Whoever said, "A marriage is not valid except through the Wali.". https://sunnah.com/bukhari:5130
9. อัลกุรอาน Ar-Rum 30:21. Quran.com [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://quran.com/30:21
10. Wedlock, Marriage (Nikaah). Chapter: The exhortation of taking care of the women. https://sunnah.com/bukhari:5186
11. The Book of Divorce. Chapter: The prohibition of divorcing a menstruating woman without her consent; If a man breaks this rule, it still counts as a divorce, and he should be ordered to take her back. https://sunnah.com/muslim:1471h
12. Divorce (Kitab Al-Talaq). Chapter: Regarding The Divorce According To The Sunnah. https://sunnah.com/abudawud:2184
13. Divorce (Kitab Al-Talaq). Chapter: Regarding Khul'. https://sunnah.com/abudawud:2226
14. Divorce. Chapter: Al-Khul' and how a divorce is given according to it. https://sunnah.com/bukhari:5273
15. Islam Question & Answer. คำตอบที่ 91878 [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://islamqa.info/en/answers/91878
16. The Book on Legal Punishments (Al-Hudud). Chapter: What Has Been Related About Those From Whom Punishment Is Not Required. https://sunnah.com/tirmidhi:1423
17. อัลกุรอาน An-Nahl 16:106. Quran.com [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://quran.com/16:106
18. Islam Question & Answer. คำตอบที่ 45174 [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://islamqa.info/en/answers/45174
19. Divorce (Kitab Al-Talaq). Chapter: Regarding Divorcing By Mistake. https://sunnah.com/abudawud:2193
20. The Book of Divorce. Chapter: Threefold Divorce. https://sunnah.com/muslim:1472a
21. Islam Question & Answer. คำตอบที่ 256423 [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://islamqa.info/en/answers/256423
22. Islam Question & Answer. คำตอบที่ 127179 [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://islamqa.info/en/answers/127179
23. กรมการปกครอง. การหย่า [อินเทอร์เน็ต]. กรุงเทพฯ: กรมการปกครอง [อ้างถึง 27 ตุลาคม 2026]. เข้าถึงได้จาก: https://stat.bora.dopa.go.th/callcenter1548/A221_voice.htm
24. เจ๊ะหะ ม. ความลักลั่นของกฎหมาย: กรณีศึกษาพระราชบัญญัติว่าด้วยการใช้กฎหมายอิสลามในเขตจังหวัดปัตตานี นราธิวาส ยะลาและสตูล พ.ศ. 2489. Al-Nur Journal of Graduate School, Fatoni University 2553;5(8) [อินเทอร์เน็ต]. [อ้างถึง 27 ตุลาคม 2026]. เข้าถึงได้จาก: https://so01.tci-thaijo.org/index.php/NUR_YIU/article/view/1140
25. อัลกุรอาน Al-Baqarah 2:228. Quran.com [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://quran.com/2:228
26. Islam Question & Answer. คำตอบที่ 8189 [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://islamqa.info/en/answers/8189/who-has-more-right-to-custody-in-islam
27. Divorce (Kitab Al-Talaq). Chapter: Who Has More Right To Take The Child ?. https://sunnah.com/abudawud:2276
28. Islam Question & Answer. คำตอบที่ 91862 [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://islamqa.info/en/answers/91862
29. Islam Question & Answer. คำตอบที่ 153390 [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://islamqa.info/en/answers/153390

บทความนี้ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางศาสนา