อิดดะฮ์ และบทบัญญัติเรื่องเชื้อสาย

อิดดะฮ์เป็นเรื่องที่คนมักรู้แค่ตัวเลขเดียว ทั้งที่ตัวบทแยกไว้หลายกรณี และตัวเลขที่คนจำได้มักเป็นของกรณีที่ไม่ตรงกับตัวเอง

นิยาม

เอกสารนิยามไว้ว่า ช่วงเวลาที่สตรีจะต้องครองตนจากการแต่งงาน หลังจากการเสียชีวิตของสามีหรือการแยกทางกับสามี

เมื่อสามีเสียชีวิต

กรณีไม่ได้ตั้งครรภ์ กำหนดคือสี่เดือนกับสิบวัน

وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَٰجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا

และบรรดาผู้ที่ถึงแก่ชีวิตลงในหมู่พวกเจ้า และทิ้งคู่ครองไว้นั้น พวกนางจะต้องรอคอยตัวของพวกนางเอง สี่เดือนกับสิบวัน

quran.com/2:234

กรณีตั้งครรภ์ กำหนดคือจนกว่าจะคลอด แม้จะสั้นกว่าสี่เดือนสิบวันก็ตาม เรื่องนี้เคยเป็นข้อถกเถียงกันจริงในหมู่เศาะหาบะฮ์ มีชายคนหนึ่งถามท่านอิบนุอับบาสเรื่องสตรีที่คลอดบุตรหลังสามีเสียชีวิตไปสี่สิบคืน ท่านตอบให้ถือกำหนดที่ยาวกว่าในสองกำหนด ท่านอบูซะละมะฮ์แย้งด้วยอายะฮ์ที่ว่าผู้ตั้งครรภ์มีกำหนดคือการคลอด ท่านอบูฮุร็อยเราะฮ์เห็นด้วยกับอบูซะละมะฮ์

ท่านอิบนุอับบาสจึงส่งคนไปถามท่านหญิงอุมมุสะละมะฮ์ ได้คำตอบว่าสามีของซุบัยอะฮ์ อัลอัสละมียะฮ์ถูกสังหารขณะนางตั้งครรภ์ นางคลอดหลังจากนั้นสี่สิบคืน แล้วท่านนบีอนุมัติให้นางแต่งงานได้ (บุคอรีย์ 3991, มุสลิม 1484)

การไว้ทุกข์

ท่านหญิงซัยนับ บินติ อบีสะละมะฮ์ เล่าจากท่านหญิงอุมมุฮะบีบะฮ์ว่า ไม่เป็นที่อนุมัติแก่สตรีที่ศรัทธาต่ออัลลอฮ์และวันอาคิเราะฮ์ ที่จะไว้ทุกข์ให้ผู้ตายเกินสามวัน เว้นแต่การไว้ทุกข์ให้สามีซึ่งมีกำหนดสี่เดือนกับสิบวัน (บุคอรีย์ 5334)

อยู่ที่ไหนระหว่างอิดดะฮ์

ท่านหญิงฟุร็อยอะฮ์ บินติ มาลิก น้องสาวของท่านอบูสะอีด อัลคุดรีย์ เล่าว่าสามีของนางเสียชีวิต นางจึงไปขอท่านนบีกลับไปอยู่กับครอบครัวเพราะบ้านอยู่ห่างไกล ท่านอนุญาตในตอนแรก แล้วเรียกนางกลับมาและกล่าวว่า จงอยู่ในบ้านของเธอเป็นเวลาสี่เดือนกับสิบวัน จนกว่าจะครบกำหนดตามที่ได้บัญญัติไว้ (อบูดาวูด 2300 เศาะฮีฮ์โดยอัลบานีย์, ติรมิซีย์ 1204)

เมื่อหย่า

หย่าก่อนร่วมหลับนอน ไม่มีอิดดะฮ์

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِذَا نَكَحْتُمُ ٱلْمُؤْمِنَـٰتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا ۖ فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا

โอ้บรรดาผู้ศรัทธาเอ๋ย เมื่อพวกเจ้าได้สมรสกับบรรดาหญิงผู้ศรัทธา แล้วพวกเจ้าได้หย่าพวกเธอก่อนที่พวกเจ้าจะแตะต้องตัวพวกเธอ ดังนั้น สำหรับพวกเจ้าไม่มีสิทธิ์ที่จะให้พวกเธออยู่ในอิดดะฮ์ โดยที่พวกเจ้าจะนับเวลาการอยู่ในอิดดะฮ์ ฉะนั้น พวกเจ้าจงให้ผลประโยชน์แก่พวกเธอบ้าง แล้วปล่อยให้พวกเธอจากไปโดยดีงาม

quran.com/33:49

อายะฮ์เดียวกันที่ยกเลิกอิดดะฮ์ ก็สั่งให้มอบผลประโยชน์แก่นางและปล่อยไปอย่างดีในประโยคถัดมา ส่วน หย่าหลังร่วมหลับนอน เอกสารแยกไว้สามกรณีตามสภาพของนาง

สามกรณีของการหย่าตามที่เอกสารระบุ พร้อมอายะฮ์ของแต่ละกรณี

กรณีที่หนึ่ง อยู่ในวัยที่มีประจำเดือน กำหนดคือสามกุรูอ์ ตามอัลบะเกาะเราะฮ์ 2:228 คำว่ากุรูอ์มีความหมายสองทาง คือสามรอบประจำเดือน หรือสามรอบสะอาด เอกสารวงเล็บไว้ทั้งสองแบบโดยไม่ชี้ขาด

กรณีที่สอง อยู่ในวัยที่ไม่มีประจำเดือน ทั้งผู้ที่หมดประจำเดือนแล้วและผู้ที่ยังไม่เคยมี กำหนดคือสามเดือน ส่วนผู้ตั้งครรภ์คือจนกว่าจะคลอด

กรณีที่สาม ไม่มีประจำเดือนเพราะให้นมบุตร เอกสารยกกรณีของฮิบบาน บิน มุนกิซ ชาวอันศ็อร ที่หย่าภรรยาขณะนางให้นมบุตรสาวอยู่ นางจึงไม่มีประจำเดือนเป็นเวลาสิบเจ็ดเดือน แล้วเกิดคำถามว่านางยังอยู่ในอิดดะฮ์หรือไม่เมื่อเขาล้มป่วยในภายหลัง

وَٱلَّـٰٓـِٔى يَئِسْنَ مِنَ ٱلْمَحِيضِ مِن نِّسَآئِكُمْ إِنِ ٱرْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَـٰثَةُ أَشْهُرٍ وَٱلَّـٰٓـِٔى لَمْ يَحِضْنَ ۚ وَأُو۟لَـٰتُ ٱلْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ

ส่วนบรรดาผู้หญิงในหมู่ภริยาของพวกเจ้าที่หมดหวังในการมีระดู หากพวกเจ้ายังสงสัย ดังนั้นพึงรู้เถิดว่าอิดดะฮ์ของพวกนางคือสามเดือน และบรรดาผู้หญิงที่มิได้มีระดูก็เช่นกัน ส่วนบรรดาผู้ที่มีครรภ์ กำหนดของพวกนางก็คือพวกนางจะคลอดทารกที่อยู่ในครรภ์ของพวกนาง

quran.com/65:4

บทบัญญัติเรื่องเชื้อสาย

หัวข้อนี้อยู่ต่อจากอิดดะฮ์ในเอกสาร และเหตุผลอยู่ในตัวมันเอง คือสิ่งที่อิดดะฮ์ปกป้องไว้ส่วนหนึ่งคือความชัดเจนของสายเลือด เอกสารนิยามเชื้อสายว่า ความสัมพันธ์ที่เชื่อมโยงระหว่างบุคคลสองคน โดยทั้งสองมีส่วนร่วมในการเกิด ไม่ว่าใกล้หรือไกล และแบ่งสายสัมพันธ์ไว้สามด้าน ด้านแรกคือ สายบรรพบุรุษ ผู้ที่คนหนึ่งสืบเชื้อสายมาจาก ได้แก่บิดามารดา ปู่ย่า ตายาย และสูงขึ้นไป ด้านที่สองคือ สายลูกหลาน ผู้ที่สืบเชื้อสายมาจากบุคคลนั้น ได้แก่ลูก หลาน และต่ำลงไป และด้านที่สามคือ สายญาติข้างเคียง ผู้ที่มีสายเลือดร่วมกับบิดามารดาหรือบรรพบุรุษ ได้แก่พี่น้อง ลูกของพี่น้อง ลุง ป้า น้า อา และลูกพี่ลูกน้อง

สิ่งที่ใช้ยืนยันสายเลือด

อย่างแรกคือเตียงสมรส ซึ่งเป็นหลักเดิมตามศาสนบัญญัติ

الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ، وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ

เด็กเป็นของเตียงสมรส และสำหรับผู้ผิดประเวณีคือก้อนหิน

sunnah.com/bukhari:2053

อย่างที่สองคือการอ้างรับบุตร คือการที่ชายคนหนึ่งอ้างรับสายเลือดของเด็กแรกเกิด และร้องขอให้เชื่อมสายเลือดของเด็กเข้ากับตน

เงื่อนไขสี่ประการของการอ้างรับบุตรตามที่เอกสารระบุ

เงื่อนไขประการแรก ชายผู้อ้างรับต้องอยู่ในฐานะที่สามารถให้กำเนิดเด็กคนนี้จากการแต่งงานได้ หากไม่ ข้อเรียกร้องจะไม่ถูกพิจารณา ประการที่สอง บุตรที่ถูกอ้างรับต้องเป็นผู้ที่ไม่ทราบสายเลือดของตน ประการที่สาม ต้องไม่มีบุคคลใดคัดค้านหรือโต้แย้งในเรื่องนี้ และประการที่สี่ ต้องเป็นที่รับรู้กันทั่วไปโดยไม่มีผู้คัดค้าน และได้รับการยอมรับจากบรรดาผู้สืบมรดก

เงื่อนไขทั้งสี่ข้อทำงานไปในทางเดียวกัน คือกันไม่ให้คำอ้างของผู้ใหญ่คนหนึ่งเปลี่ยนสถานะของเด็กคนหนึ่งได้ตามลำพัง

ตอนต่อไป

ตอนปิดแฟ้มย้อนกลับไปดูว่าท่านนบีจัดการปัญหาในบ้านของท่านเองอย่างไร ตั้งแต่การหยอกล้อไปจนถึงการหย่า

ที่มาและการอ้างอิง

เรียบเรียงจาก เอกสารประกอบเดาเราะฮ์ ศาสตร์ศิลป์แห่งชีวิตคู่ (فقه النكاح و العشرة) ของทีมวิชาการมุนาดิยา ให้ความรู้โดย อ.คอลิด ศิลปวงษา, อ.ฟาฎิล ศรีจุรี และ อ.อนัส โอรามหลง

1. โอรามหลง อ, ศรีจุรี ฟ, ศิลปวงษา ค. เอกสารประกอบเดาเราะฮ์ ศาสตร์ศิลป์แห่งชีวิตคู่ ครั้งที่ 1 [อินเทอร์เน็ต]. Munadiya; 2025 [อ้างถึง 16 สิงหาคม 2026]. เข้าถึงได้จาก: https://munadiya.org/book/689194898115d416a73d4efe
2. โอรามหลง อ, ศรีจุรี ฟ, ศิลปวงษา ค. เอกสารประกอบเดาเราะฮ์ ศาสตร์ศิลป์แห่งชีวิตคู่ ครั้งที่ 2 [อินเทอร์เน็ต]. Munadiya; 2025 [อ้างถึง 16 สิงหาคม 2026]. เข้าถึงได้จาก: https://munadiya.org/book/6a6d8094e59e1096fce046a5
3. อัลกุรอาน Al-Baqarah 2:234. Quran.com [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://quran.com/2:234
4. Military Expeditions led by the Prophet (pbuh) (Al-Maghaazi). https://sunnah.com/bukhari:3991
5. The Book of Divorce. Chapter: The 'Iddah of a woman whose husband had died, and the like, ends when she gives birth. https://sunnah.com/muslim:1484
6. Divorce. Chapter: A widow should mourn for four months and ten days. https://sunnah.com/bukhari:5334
7. Divorce (Kitab Al-Talaq). Chapter: Regarding Such A Woman Moving To Another Residence. https://sunnah.com/abudawud:2300
8. The Book on Divorce and Li'an. Chapter: What is reported on where the widow observes her 'Iddah. https://sunnah.com/tirmidhi:1204
9. อัลกุรอาน Al-Ahzab 33:49. Quran.com [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://quran.com/33:49
10. อัลกุรอาน Al-Baqarah 2:228. Quran.com [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://quran.com/2:228
11. อัลกุรอาน At-Talaq 65:4. Quran.com [อินเทอร์เน็ต]. เข้าถึงได้จาก: https://quran.com/65:4
12. Sales and Trade. Chapter: Explanation of doubtful (unclear) things. https://sunnah.com/bukhari:2053

บทความนี้ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางศาสนา